Skip directly to content

लेख : भाषा शिक्षण

ज्यां पियाजे यांच्या सिद्धांतांविषयी व त्यांच्या उपयोजनाविषयी - डोरोथी सिंगर

प्रस्तावना ज्यां पियाजे हे मागच्या शतकातले महत्त्वाचे शिक्षणतज्ज्ञ, मानसतज्ज्ञ. त्यांनी चाळीसेक पुस्तके लिहिली आणि शेकडो लेख लिहिले. भोवतालच्या जगाचा अर्थ लावायला मूल कसे शिकते हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य विषय. मुलाची भाषा, खेळ, तर्क, काळाची संकल्पना, अवकाशाची संकल्पना आणि संख्या संकल्पना यांचा विकास कसा होत जातो यावर पियाजेंनी संशोधन केले. त्यांच्या लेखनाची भाषा गुंतागुंतीची आणि क्लिष्ट आहे. सिंगर आणि रेव्हनसन यांनी पियाजेंचे मूळ विचार सोप्या भाषेत मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. १९८० मध्ये पियाजे यांचे निधन झाले. तेव्हा ते ८४ वर्षांचे होते. उणीपुरी सहा दशके त्यांनी संशोधन केले. विशेष म्हणजे १९२०च्या सुमारास त्यांनी केलेल्या संशोधनावर खूप चर्चा झाल्या. ते सहज स्वीकारले गेले नाही, त्याला विरोध झाला. परंतु त्यांचे सिद्धांत इतके महत्त्वाचे होते, की तेव्हाच्या त्यांच्या सिद्धांतांवर अजूनही संशोधन सुरू आहे.

प्राथमिक शाळांमधील ‘वाचन’- कृष्णकुमार

सारांशात्मक मराठी रूपांतर – वर्षा सहस्रबुद्धे ( क्वेस्टकरिता ) प्रस्तावना साक्षरतेचे प्रमाण भारतात अत्यल्प आहे. याची कारणे मुळापर्यंत जाऊन कृष्णकुमार तपासतात. ‘निरक्षरतेचे कारण गरिबी’ असे अनेक सामाजिक आणि शैक्षणिक संशोधनांमध्ये मांडलेले आढळते. मात्र, कृष्णकुमार म्हणतात, की गरिबी हे अनेक कारणांपैकी एक कारण असू शकेल. परंतु त्याहून जास्त गंभीर कारणे वाचन शिकवण्याचा पद्धतींशी जोडलेली आहेत. सुटी अक्षरे आणि सुटे शब्द, अर्थ न समजता केवळ ओळखण्याच्या कौशल्यावर सध्या शाळांमध्ये भर दिला जातो. शिकणार्‍या मुलांना अर्थ समजण्यामधून मिळणार्‍या समाधानापासून दूरच राहावे लागते. अर्थ समजून वाचण्यातला आनंद त्यांना अजिबात मिळत नाही. मुले मुळातच चौकस असतात. आसपास काय चालू आहे याविषयी त्यांच्या मनात विस्मय असतो. अशा उत्सुक मुलांना वाचन-लेखन शिकवण्याच्या नावाखाली महिनोन् महिने अनुलेखन करायला लावले जाते. या पद्धतीने वाचायला शिकलेली मुले खर्‍या अर्थाने साक्षर होतात का, असा प्रश्न कृष्णकुमार उपस्थित करतात. ते म्हणतात, की समाजात जबाबदारीने सहभागी होण्याची तयारी करून घेण्यासाठी ज्या प्रकारची साक्षरता लागते, ती साक्षरता मुलांना कमवायची असेल, तर अर्थ समजून वाचन करण्यासाठी मुलाला खूप प्रोत्साहन मिळायला हवे.

कृष्णमूर्ती - शिक्षणाविषयी

प्रस्तावना नवी संस्कृती घडवण्यासाठी आणि मानवी मनाचे आमूल परिवर्तन घडवण्यासाठी जी देवाणघेवाण, जी प्रक्रिया घडावी लागते, त्यात कृष्णमूर्ती शिक्षणाचे स्थान फार महत्त्वाचे मानतात. निरनिराळी कौशल्ये आत्मसात करताना, विविध शाखांमधे शिकताना, जर स्वतःचा विचार, स्वतःच्या भावना आणि स्वतःची कृती यांबद्दलचे भान येण्यासाठीची ताकद मुलाला दिली गेली, तर असे परिवर्तन घडू शकते. स्वतःकडे डोळसपणे पाहणारी, स्वतःवर लक्ष ठेवणारी मुले त्यातून घडतात. त्यांचे माणसांशी, निसर्गाशी, माणसाने तयार केलेल्या साधनांशी योग्य असे नाते निर्माण होते. भारतात आणि जगात इतरत्रही, सध्या अनेक पातळ्यांवर प्रचलित शिक्षणपद्धतीबद्दल अनेक प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. माणूस आणि गुंतागुंतीचा असा सध्याचा समाज यांच्यात सुसंबद्धता निर्माण करण्यात शिक्षण पूर्णपणे अपयशी ठरले आहे असे दिसून आले आहे.

Pages