Skip directly to content

भाषा आणि कला - जेन साही

श्रीमती जेन साही यांच्या ‘शिक्षणातील कलेचे स्थान’ या अप्रकाशित पुस्तकातून ‘भाषा आणि कला’ हा प्रस्तुत उतारा घेतला आहे.

मुले जेव्हा आपला अनुभव प्रतीकांच्या माध्यमातून मांडायला शिकतातआपले विचार आणि कल्पना इतरांपाशी व्यक्त करू लागतात तेव्हा त्या प्रक्रियेत ती भाषाअनुकरण आणि सर्जनशीलता या तीन गोष्टी माध्यम म्हणून वापरत असतातभाषा म्हणजे फक्त बोललेले शब्द नव्हेततर दृक्-भाषासुद्धाप्रतिमांची दृक्-भाषा आणि शब्द एकमेकांशी जवळून जोडलेले असतातते दोन्ही एकत्र प्रकट होतातते नाटक बाहुलीनाट्य,गोष्ट सांगणे अशा प्रसंगी.

श्रीमती जेन साही यांच्या ‘शिक्षणातील कलेचे स्थान’ या अप्रकाशित पुस्तकातून ‘भाषा आणि कला’ हा प्रस्तुत उतारा घेतला आहे.

मुले जेव्हा आपला अनुभव प्रतीकांच्या माध्यमातून मांडायला शिकतातआपले विचार आणि कल्पना इतरांपाशी व्यक्त करू लागतात तेव्हा त्या प्रक्रियेत ती भाषाअनुकरण आणि सर्जनशीलता या तीन गोष्टी माध्यम म्हणून वापरत असतातभाषा म्हणजे फक्त बोललेले शब्द नव्हेततर दृक्-भाषासुद्धाप्रतिमांची दृक्-भाषा आणि शब्द एकमेकांशी जवळून जोडलेले असतातते दोन्ही एकत्र प्रकट होतातते नाटक बाहुलीनाट्य,गोष्ट सांगणे अशा प्रसंगी.

गोष्टी वगळून आपल्या जीवनाची कल्पना करणे जवळजवळ अशक्य आहे तसे केलेतर आपल्या जीवनातला गाभाभूत असा भागच उणावल्यासारखे होईलरंगहीन जग किंवा चवहीन अन्न अशासारखेच ते होईललहान मुले असोत वा मोठी माणसेगोष्टी आपल्या जीवनाचा कुठल्या ना कुठल्या प्रकारच्या गोष्टी सांगतो आणि ऐकतोहजारो वर्षे हे चालू आहेमाणसाला माणूस बनवण्यात गोष्टींचा मोठा वाटा आहे.

चित्र आणि शब्द

हावभावकृतीशब्द आणि चित्रे यांचा वापर करून गोष्टी सांगितल्या जातातबाहुल्याछायाबाहुल्यामुखवटे,नृत्यचित्रेमूर्ती यांचा वापर करूनविविध दृक-माध्यमांच्या द्वारा गोष्टी सांगण्याच्या समृद्ध परंपरा भारतात आहेतदृक-प्रतिमा आणि शब्द गोष्टींमध्ये एकमेकांना बळकटी आणतातचित्रेप्रतिकृती यांचा वापर करण्यामुळे मूल अधिक नेमकेपणाने गोष्ट सांगू शकते किंवा समजून घेऊन शकतेलहान मुलाच्या दृष्टिकोनातून पाहिले तर रंगरेषाहालचालीचित्राचा पोत हे गोष्टीत महत्त्वाचे ठरतात.

शब्द आणि वाक्य बोलू लागण्याच्या फार आधीपासूनच बाळ वेगवेगळे साहित्य हाताळत असतेवस्तू आणि आवाज यांच्याशी खेळता-खेळता मूल जगाला समजून घेत असतेहळूहळू मुलाला उमगते की वस्तू बदलू शकतातबदलता येतात.

अनुभवाचे वर्णन करण्यासाठी वा भावना व्यक्त करण्यासाठी मूल जसजसे शब्द वापरायला लागतेतसतसे रंगरेषांची भाषाही मूल शिकत जातेमूल जी चित्रे काढतेत्यात त्याला महत्त्वाच्या वाटणार्‍या गोष्टी उमटतात,त्यात जगाबद्दलची मुलाची समज प्रतिबिंबित होते.

गोष्टीत शब्द आणि प्रतिमातर्क आणि भावना एकत्र येतातगोष्टीतले शब्द मुलाला चित्राच्या रचनेत मदत करतात आणि चित्र काढण्याचीभाषा वापरण्याच्या क्षमतेच्या वाढीला मदत होतेशब्द आणि प्रतिमा यांची वीण घट्ट असतेआवाज आणि हालचाली या दोन्हींमधून मुलाची गोष्ट आकार घेते.

चित्र आणि शब्द हातात हात घालून येतात याचे उदाहरण पाहिलेतर एखाद्या चित्रामधे मुलाचा किती विचार दडलेला असतो हे लक्षात येतेसाडेचार वर्षांच्या मुलीने एक चित्र काढले होतेथोडे माझ्यासाठीथोडे स्वतःसाठी असे वर्णन करत करत ती चित्र काढत होतीआदल्या दिवशी तिने एक मेलेला श्रू पाहिला होता. (श्रू छोट्या उंदरासारखा प्राणीआणि तो बागेत पुरण्यासाठी मदत केली होतीत्याआधी सुमारे आठवडाभर तिने चेटकिणीची गोष्ट ऐकली आणि पाहिली होतीगोष्ट आणि तिचे चित्र कसे विकसित होत गेले हे पाहण्यासारखे आहे.—

मोठे वर्तुळ काढत – “हे चेटकिणीचं पोट...”

दुसरे वर्तुळ काढत – “हे तिचं डोकं आणि हे तोंडती ते झाकून घेते म्हणून ते असं दिसतं.”

श्रूचे चित्र काढत – “हा श्रू आहे.” त्याच्या भोवती तपकिरी रेघ ओढत “आणि ही त्याची टोपली.” केशरी रंगाने रंगवत – “हे त्याचं पांघरूणचेटकिणीनी दिलेलं.”

पुन्हा चेटकिणीकडे वळत – “चेटकिणीचे कपडे लाल आहेत आणि केस हिरवेकेस अस्से कानाभोवती वळलेले आहेत.”

अक्षरांसारखे काहीबाही आकार गिरगटत – “हा चेटकिणीच्या शापाचा मंत्र आहे वाचून दाखवू ?” मग ते ‘शब्द’ तिने वाचून दाखवले, “चट्टामट्टा करायचा नाही तर एक झापड बसेल!” “हा पिवळा कागद चेटकिणीनी छताला लटकवलाय्चेटकीण इतकी उंचय् की ती सहज छताला हात लावू शकते!”

काळ्या रेघा काढत – “हा अंधार आहे.”

तुला माहितेयश्रू चेटकिणीला मदत करतोएका भोकातून तो बाहेर जातो आणि अंधारात पण त्याला दिसतं...”

निळ्या रंगाने रंगवत – “आता मी चेटकिणीला आणि श्रूला प्यायला थोडं पाणी काढतेचेटकिणीच्या मित्राकडे एक तळंय्चेटकिणीचं पाणी संपलं की तो तिला तळ्यातलं पाणी देतो.”

शेवटी तिने चेटकिणीच्या अंगरख्यावर नक्षी काढली.

गोष्टींचा जन्म कसा होतो ? :

गोष्टी आपल्या जीवनाच्या गोष्टीशी निगडितच असतातआपल्या अवतीभवतीच्या वस्तूमाणसेप्रसंग यांच्या आठवणीतून आणि आपल्या अनुभवांमधून गोष्टींचा जन्म होतो.

आपण आपलीच गोष्ट सांगत असतोरस घेऊन ऐकणारे कोणी असेलतर अगदी बालवयाच्या मुलांनाही आपल्या अनुभवांबद्दल सांगायला आवडतेनव्या विस्मयकारक आणि थरारक अशा कशाहीविषयी गोष्ट असू शकतेनवजात वासरूनवे कपडेखड्डा खणणारे कुत्र्याचे पिलूअगदी उतू गेलेल्या दुधाचीही गोष्ट बनू शकते !कधी कधी दुःखीउदास अनुभवाबद्दलही मुलांना बोलायचे असते – एखादे भांडणधडपडकबूल केलेले न पाळल्यामुळे झालेला हिरमोड....

मुलाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असलेले असे काहीतरी मुलाच्या चित्रात प्रतिबिंबित होणे महत्त्वाचेमग ते भीती,अन्यायद्विधा मनःस्थिती असे शाळेच्या अभ्यासक्रमाबाहेरचे का असेना !

गोष्टी जशा आपल्या भोवतालातून जन्माला येताततशा त्या आपल्या आतूनही जन्मतात – आपल्या भावना,आशाआपली स्वप्नेआपली भीती यांतून.

गोष्टींची मुलांना खूप प्रकारे मदत होतेमुले नवनवीन प्रकारे विचार करायचे मार्ग चोखाळू लागतातआपण कसकसे असू शकतो याचा विचार करतातआणि मोठ्या जगाचा भाग बनण्यासाठी सज्ज होतात.

व्याकरणाचे किंवा शब्दसंग्रहाचे स्वाध्याय सोडवून मूल भाषा शिकत नाहीऐकून ऐकून मुले भाषा शिकतात.अवतीभवती जे घडत असेतत्या सक्रियपणे सहभागी होत होत मुले भाषा शिकतातबोलण्यामागे,सांगण्यामागे काहीतरी हेतू असतो या जाणिवेतून मुले भाषा शिकतातअशाच तर्‍हेने अवतीभवती असणार्‍या लोकांनी सांगितलेल्या गोष्टी ऐकून ऐकूनइतर मुलांबरोबरच्या बोलण्यातून मुले गोष्टींची चित्रे काढू लागतात.

आपल्या गोष्टीवरआपण ऐकलेल्या गोष्टींचा आणि पाहिलेल्या चित्रांचा प्रभाव असतोशाळाशाळांमधून मुलांना तर्‍हेतर्‍हेचे दृक-साहित्य दाखवले गेले पाहिजेजेणे करून मुलांना विविध कल्पना स्फुरतीलत्यांची कल्पनाशक्ती फुलेल.

काही वेळा एकमेकांशी बोलताना गटातही मुलांची गोष्ट आकाराला येते.

गोष्टीतून आपल्या विचाराला दिशा मिळतेगोष्ट सांगणार्‍याबरोबरच गोष्ट ऐकणाराही असावा लागतोमुलांसाठी शिक्षक श्रोत्याची भूमिका करू शकतोत्या वेळी मूल्यमापनात्मक भूमिका करण्यापेक्षा मुलांना प्रोत्साहन देत देत ऐकणे महत्त्वाचे.

गोष्टींच्या सहवासात मुलांची सर्जनशीलता वाढतेगोष्ट ऐकताना प्रत्येक मूल आपल्या तर्‍हेने तिचा अर्थ लावतेगोष्टीतल्या एखाद्या नव्या कल्पनेमुळे मनाचेविचाराचे नवीन कवाड उघडते.

गोष्टी सांगण्याचेवाचून दाखवण्याचेऐकण्याचेरचण्याचे महत्त्व अनन्य असे आहे.

कृष्णमूर्ती ऑन एज्युकेशन’ या पुस्तकातील मुलांसाठी आणि शिक्षकांसाठी कृष्णमूर्तींनी केलेल्या भाषणामधील वेचक भागांचा हा सारांश आहेहे पुस्तक कृष्णमूर्ती फौंडेशनइंडियायांनी १९९८ साली पुनःप्रकाशित केले आहे.

सारांशात्मक मराठी रूपांतर – वर्षा सहस्रबुद्धे ‘क्वेस्ट’करिता